Polarisatie los je niet op, je leert erin bewegen
02 juni 2026
Boekrecensie: Meesterschap in Polarisatie
Door Bas Liebeek, WesselinkVanZijst 2026
In mijn werk begeleid ik vaak processen waarin tegengestelde belangen, wederzijds wantrouwen en vastgelopen verhoudingen de boventoon voeren. Precies daarom las ik met buitengewoon veel interesse het boek Meesterschap in Polarisatie - Doorbreek de dynamiek van wij-zij-denken, verschenen via uitgever Verhaal met Impact op 31 oktober 2025.
Het is het tweede boek van polarisatie-expert Bart Brandsma en bouwt voort op zijn invloedrijke eerste werk uit 2016. In dit nieuwe werk verschuift hij de focus nadrukkelijk van begrijpen naar doen. Toch hoef je het eerste boek niet gelezen te hebben, aangezien Brandsma in de eerste 75 pagina’s een heldere samenvatting van zijn vorige boek biedt. Dat is fijn én noodzakelijk, want dit boek bouwt er systematisch op voort.
Het denkkader: drie wetten, vijf rollen, één cruciaal inzicht
De drie basiswetten zijn bekend, maar verdienen herhaling:
1. Polarisatie is een gedachteconstructie, het zit tussen de oren, niet in de feiten.
2. Polarisatie heeft brandstof nodig, stop je de toevoer, dan zakt het in.
3. Polarisatie is een gevoelsdynamiek, niet de logos telt, maar het pathos.
De vijf posities: pusher, joiner, silent, brigdebuilder en scapegoat, zijn (los van het onnodige Engels) duidelijk en begrijpelijk. Cruciaal is Brandsma’s inzicht dat de polen elkaar niet bestrijden om de ander te overtuigen, maar om het midden te mobiliseren. Polarisatie draait dus niet om de flanken, maar om de strijd om het midden. Dat inzicht helpt mij elke keer weer als ik het terugzie in de praktijk.
Conflict: het kleinere broertje
Analytisch sterk is ook het onderscheid tussen conflict en polarisatie. Een conflict heeft een plaats, een tijd en aanwijsbare probleemeigenaren en kent volgens Brandsma zeven fases, vier stadia en een wisselwerking met polarisatie.
Fases van conflict:
1. Voorbereidingsfase
2. Intensificatie fase
3. Escalatiefase
4. Onderhoudsfase
5. Toenaderingsfase
6. Erkenningsfase
7. Verzoeningsfase
Stadia:
1. Preventie
2. Interventie
3. Bemiddeling
4. Verzoening
Polarisatie overstijgt de grenzen: het is een veld, geen incident. Dat heeft directe consequenties voor hoe je als professional intervenieert.
Van conflict naar dialoog
Brandsma geeft een duidelijk pleidooi over nut en noodzaak van de dialoog, maar waarschuwt tegelijk voor blinde inzet ervan. Niet elke fase vraagt om een(zelfde) gesprek. Hij koppelt de verschillende vormen van dialoog aan de eerder beschreven stadia van conflict, met een handige tabel die inzichtelijk maakt welke timing en kenmerken van effectieve dialoog passen bij elk stadium. Dat is precies de nuance die in de praktijk zo vaak verloren gaat: de interventievorm moet kloppen met de fase.
Vier gamechangers voor depolarisatie
Brandsma introduceert vier gamechangers waarmee polarisatie naar depolarisatie kan worden gekeerd. Hij is daarin eerlijk: ze zijn eenvoudig te beschrijven, maar kennen vele valkuilen.
De zesde positie, het meest vernieuwende element
De zesde positie is de kern van dit boek. Een aanvulling op de eerder beschreven 5 posities. Deze nieuwe positie gaat over leiderschap vanuit het midden. Dus niet de positie van bruggenbouwer boven de tegengestelde partijen waarover Brandsma al schreef, maar onafhankelijk en met empathie vanuit de dilemma’s en vraagstukken in het midden.
De bruggenbouwer
Neutraal
Sympathie
Oplossingen
Analytisch
Belangen
De zesde positie
Onafhankelijk
Empathie
Vraagstukken
Beelden
Verlangens
Brandsma plaatst de zesde positie in eerste instantie nadrukkelijk tegenover de bruggenbouwer met enkele kwalificaties per rol. Hij zegt vervolgens wel dat we in processen allebei die rollen nodig hebben, maar het lijken toch twee registers met grove contrasten. In de weerbarstige praktijk komen we ze vrijwel altijd in mengvormen tegen. Dat is mijn voornaamste kritiek bij dit hoofdstuk: het is interessant en bemoedigend, maar ook wel wat verwarrend.
Wat ik wel mooi vind: Brandsma vraagt nadrukkelijk aandacht voor het matigen van ons analytisch vermogen en het versterken van ons beeldend vermogen. Voor de bruggenbouwer zijn deskundigheid en analytisch IQ noodzakelijk. Maar voor de zesde positie is ook beeldend vermogen vereist, het vermogen om te zien wat zich onder de oppervlakte beweegt, voordat het in woorden is gevat.
Zeven stappen als praktische kapstok
Brandsma sluit af met zeven stappen die polarisatievraagstukken hanteerbaar maken:
1. Begin met de lijst conflicten en incidenten.
2. Herken en noteer de brandstof.
3. Zet de wij’s en zij’s op een rijtje.
4. Spoor de gevoelsdynamiek op en durf te besluiten.
5. Weeg de factor tijd mee.
6. Maak polarisatiekaarten.
7. Zet een strategie uit.
Brandsma stoeit eerst wat met de vraag of dit nu een methode is, een denkkader of een instrumentarium. Wat het ook zij, ik vind het een eerlijk en bruikbaar lijstje.
Oordeel
Wie een stappenplan zoekt dat polarisatie oplost, leest het verkeerde boek. Brandsma is daar eerlijk over: hij levert geen receptuur. Maar wie wil leren bewegen in een krachtenveld heeft hier een een goed boek in handen. Omgevingsmanagers, bestuurders, onderhandelaars, gespreksleiders… ik denk dat ze allemaal wat hebben aan dit denkkader.
De Mutual Gains Approach spreekt over het onderhandelen over onderliggende behoeften, zorgen en angsten (belangen) in plaats van hardnekkig vast te houden aan een standpunt (positie). Brandsma stelt dat het bij polarisatie niet om belangen gaat, maar om verlangens. En wel die van het stille midden. De kunst is volgens hem om die verlangens naar boven te luisteren.
Ik vind het een mooie gelaagdheid die Brandsma aanbrengt in zijn boek, maar zou het ook niet te semantisch willen maken. De vraag “wat verlangt het midden?” legt bloot dat het midden vaak meerdere belangen internaliseert en geen keuze wil of kan maken. Door vanuit standpunten naar belangen en vervolgens naar normen, waarden en verlangens af te dalen, combineren we volgens mij precies de MGA-visie van Fisher, Ury en Patton met het Denkkader Polarisatie van Brandsma. Het is wat mij betreft dus geen tegenstelling, het is een verdieping.
De zesde positie is het sterkste en meest vernieuwende element van dit boek. De uitwerking is hier en daar moeilijker gemaakt dan nodig, de contrasten met de bruggenbouwer wat te scherp aangezet. Maar de richting klopt: leiderschap in polarisatie vereist iets anders dan leiderschap in conflict. Het vraagt om rust, onafhankelijkheid, beeldend vermogen en de moed om dilemma’s te benoemen zonder partij te kiezen.
Een graadmeter voor meesterschap, zo schrijft Brandsma zelf, is of we liefdevol kunnen blijven zonder onze overtuigingen los te laten. En of we de waarden die belangrijk voor ons zijn vol overtuiging kunnen laten gelden, zonder hardvochtig te raken. Dat is een mooi uitganspunt dat ik van harte onderschrijf.
Door Bas Liebeek, WesselinkVanZijst 2026
In mijn werk begeleid ik vaak processen waarin tegengestelde belangen, wederzijds wantrouwen en vastgelopen verhoudingen de boventoon voeren. Precies daarom las ik met buitengewoon veel interesse het boek Meesterschap in Polarisatie - Doorbreek de dynamiek van wij-zij-denken, verschenen via uitgever Verhaal met Impact op 31 oktober 2025.
Het is het tweede boek van polarisatie-expert Bart Brandsma en bouwt voort op zijn invloedrijke eerste werk uit 2016. In dit nieuwe werk verschuift hij de focus nadrukkelijk van begrijpen naar doen. Toch hoef je het eerste boek niet gelezen te hebben, aangezien Brandsma in de eerste 75 pagina’s een heldere samenvatting van zijn vorige boek biedt. Dat is fijn én noodzakelijk, want dit boek bouwt er systematisch op voort.
Het denkkader: drie wetten, vijf rollen, één cruciaal inzicht
De drie basiswetten zijn bekend, maar verdienen herhaling:
1. Polarisatie is een gedachteconstructie, het zit tussen de oren, niet in de feiten.
2. Polarisatie heeft brandstof nodig, stop je de toevoer, dan zakt het in.
3. Polarisatie is een gevoelsdynamiek, niet de logos telt, maar het pathos.
De vijf posities: pusher, joiner, silent, brigdebuilder en scapegoat, zijn (los van het onnodige Engels) duidelijk en begrijpelijk. Cruciaal is Brandsma’s inzicht dat de polen elkaar niet bestrijden om de ander te overtuigen, maar om het midden te mobiliseren. Polarisatie draait dus niet om de flanken, maar om de strijd om het midden. Dat inzicht helpt mij elke keer weer als ik het terugzie in de praktijk.
Conflict: het kleinere broertje
Analytisch sterk is ook het onderscheid tussen conflict en polarisatie. Een conflict heeft een plaats, een tijd en aanwijsbare probleemeigenaren en kent volgens Brandsma zeven fases, vier stadia en een wisselwerking met polarisatie.
Fases van conflict:
1. Voorbereidingsfase
2. Intensificatie fase
3. Escalatiefase
4. Onderhoudsfase
5. Toenaderingsfase
6. Erkenningsfase
7. Verzoeningsfase
Stadia:
1. Preventie
2. Interventie
3. Bemiddeling
4. Verzoening
Polarisatie overstijgt de grenzen: het is een veld, geen incident. Dat heeft directe consequenties voor hoe je als professional intervenieert.
Van conflict naar dialoog
Brandsma geeft een duidelijk pleidooi over nut en noodzaak van de dialoog, maar waarschuwt tegelijk voor blinde inzet ervan. Niet elke fase vraagt om een(zelfde) gesprek. Hij koppelt de verschillende vormen van dialoog aan de eerder beschreven stadia van conflict, met een handige tabel die inzichtelijk maakt welke timing en kenmerken van effectieve dialoog passen bij elk stadium. Dat is precies de nuance die in de praktijk zo vaak verloren gaat: de interventievorm moet kloppen met de fase.
Vier gamechangers voor depolarisatie
Brandsma introduceert vier gamechangers waarmee polarisatie naar depolarisatie kan worden gekeerd. Hij is daarin eerlijk: ze zijn eenvoudig te beschrijven, maar kennen vele valkuilen.
- Verander van doelgroep: polariseren doe je door aandacht aan de polen te schenken. Depolariseren door te investeren in het midden.
- Verander van onderwerp: doe een gerichte en oprechte uitnodiging om dilemma’s te delen. Dilemma’s binden, door hun aard.
- Verander van positie: hiervoor is iemand nodig in een leiderschapspositie die het stille midden van een verhaal voorziet en dilemma’s een stem geeft.
- Verander van toon: een beweging naar rust, binding en wijsheid. Door écht te luisteren als gevende beweging en door te kijken met de ogen van de ander.
De zesde positie, het meest vernieuwende element
De zesde positie is de kern van dit boek. Een aanvulling op de eerder beschreven 5 posities. Deze nieuwe positie gaat over leiderschap vanuit het midden. Dus niet de positie van bruggenbouwer boven de tegengestelde partijen waarover Brandsma al schreef, maar onafhankelijk en met empathie vanuit de dilemma’s en vraagstukken in het midden.
De bruggenbouwer
Neutraal
Sympathie
Oplossingen
Analytisch
Belangen
De zesde positie
Onafhankelijk
Empathie
Vraagstukken
Beelden
Verlangens
Brandsma plaatst de zesde positie in eerste instantie nadrukkelijk tegenover de bruggenbouwer met enkele kwalificaties per rol. Hij zegt vervolgens wel dat we in processen allebei die rollen nodig hebben, maar het lijken toch twee registers met grove contrasten. In de weerbarstige praktijk komen we ze vrijwel altijd in mengvormen tegen. Dat is mijn voornaamste kritiek bij dit hoofdstuk: het is interessant en bemoedigend, maar ook wel wat verwarrend.
Wat ik wel mooi vind: Brandsma vraagt nadrukkelijk aandacht voor het matigen van ons analytisch vermogen en het versterken van ons beeldend vermogen. Voor de bruggenbouwer zijn deskundigheid en analytisch IQ noodzakelijk. Maar voor de zesde positie is ook beeldend vermogen vereist, het vermogen om te zien wat zich onder de oppervlakte beweegt, voordat het in woorden is gevat.
Zeven stappen als praktische kapstok
Brandsma sluit af met zeven stappen die polarisatievraagstukken hanteerbaar maken:
1. Begin met de lijst conflicten en incidenten.
2. Herken en noteer de brandstof.
3. Zet de wij’s en zij’s op een rijtje.
4. Spoor de gevoelsdynamiek op en durf te besluiten.
5. Weeg de factor tijd mee.
6. Maak polarisatiekaarten.
7. Zet een strategie uit.
Brandsma stoeit eerst wat met de vraag of dit nu een methode is, een denkkader of een instrumentarium. Wat het ook zij, ik vind het een eerlijk en bruikbaar lijstje.
Oordeel
Wie een stappenplan zoekt dat polarisatie oplost, leest het verkeerde boek. Brandsma is daar eerlijk over: hij levert geen receptuur. Maar wie wil leren bewegen in een krachtenveld heeft hier een een goed boek in handen. Omgevingsmanagers, bestuurders, onderhandelaars, gespreksleiders… ik denk dat ze allemaal wat hebben aan dit denkkader.
De Mutual Gains Approach spreekt over het onderhandelen over onderliggende behoeften, zorgen en angsten (belangen) in plaats van hardnekkig vast te houden aan een standpunt (positie). Brandsma stelt dat het bij polarisatie niet om belangen gaat, maar om verlangens. En wel die van het stille midden. De kunst is volgens hem om die verlangens naar boven te luisteren.
Ik vind het een mooie gelaagdheid die Brandsma aanbrengt in zijn boek, maar zou het ook niet te semantisch willen maken. De vraag “wat verlangt het midden?” legt bloot dat het midden vaak meerdere belangen internaliseert en geen keuze wil of kan maken. Door vanuit standpunten naar belangen en vervolgens naar normen, waarden en verlangens af te dalen, combineren we volgens mij precies de MGA-visie van Fisher, Ury en Patton met het Denkkader Polarisatie van Brandsma. Het is wat mij betreft dus geen tegenstelling, het is een verdieping.
De zesde positie is het sterkste en meest vernieuwende element van dit boek. De uitwerking is hier en daar moeilijker gemaakt dan nodig, de contrasten met de bruggenbouwer wat te scherp aangezet. Maar de richting klopt: leiderschap in polarisatie vereist iets anders dan leiderschap in conflict. Het vraagt om rust, onafhankelijkheid, beeldend vermogen en de moed om dilemma’s te benoemen zonder partij te kiezen.
Een graadmeter voor meesterschap, zo schrijft Brandsma zelf, is of we liefdevol kunnen blijven zonder onze overtuigingen los te laten. En of we de waarden die belangrijk voor ons zijn vol overtuiging kunnen laten gelden, zonder hardvochtig te raken. Dat is een mooi uitganspunt dat ik van harte onderschrijf.